Charakterystyka zbiorów archiwalnych

Połączone Biblioteki WFiS UW, IFiS PAN i PTF to nie tylko największy w Polsce księgozbiór o tematyce filozoficzno-socjologicznej, lecz również wyjątkowe, bo unikatowe na skalę światową, archiwalia.

Najważniejsze miejsce wśród nich zajmuje z pewnością Archiwum Kazimierza Twardowskiego, obejmujące bogatą spuściznę piśmienniczą założyciela Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Przywieziony w 1957 roku ze Lwowa zbiór rękopisów i maszynopisów złożył na ręce Janusza Krajewskiego, ówczesnego kierownika Biblioteki, uczeń i zięć Twardowskiego – Kazimierz Ajdukiewicz (1890-1963).

Archiwum Kazimierza Twardowskiego (1866-1938) zawiera przede wszystkim obszerną korespondencję naukową z lat 1888-1938. Ważną część zbioru stanowią listy otrzymywane od uczniów, m. in. Tadeusza Czeżowskiego (1889-1981), Jana Łukasiewicza (1878-1956) i Władysława Witwickiego (1878-1948), oraz liczne  listy wymieniane z uczonymi niemieckimi i austriackimi, wśród nich m. in. z Edmundem Husserlem (1859-1938) czy Alexiusem Meinongiem (1853-1920).

Na archiwum Twardowskiego składa się także dokumentacja pracy naukowej i dydaktycznej autora z okresu wiedeńskiego i lwowskiego. Są to teksty lub konspekty wykładów, odczytów i przemówień, jak również przekłady, notatki oraz wycinki prasowe.

O randze i wyjątkowości archiwaliów Kazimierza Twardowskiego świadczyć może podpisana 5 czerwca 2005 w Warszawie umowa poświęcona współpracy naukowej między paryską Sorboną, Polską Akademią Nauk i Uniwersytetem Warszawskim. W ramach Projektu ELV (« elv » – « Ecole Lvov-Varsovie »), strona francuska zapewniła sprzęt do cyfryzacji  oraz zaplecze informatyczne, niezbędne do udostępnienia plików online. Nasza Biblioteka zagwarantowała wykwalifikowany personel, który w pracowni digitalizacyjnej przygotowywał skany kolejnych dokumentów, a następnie wysyłał je drogą elektroniczną do Paryża. Efektem współpracy było stworzenie liczącego ok. 60 tysięcy kart archiwum cyfrowego, dostępnego na stronie francuskiego partnera projektu oraz na dedykowanej witrynie, opracowanej przez niżej podpisanego pracownika Połączonych Bibliotek.

Następną niezwykle ważną część zbiorów specjalnych Biblioteki tworzą archiwalia Janiny (1901-1997) i Tadeusza (1886-1981) Kotarbińskich. W skład tego archiwum wchodzi m. in. korespondencja i materiały biograficzne obojga uczonych, a także ich spuścizna naukowa i publicystyczna. Do najważniejszych materiałów biograficznych Kotarbińskiego należą dzienniki obejmujące dwadzieścia osiem tomów, pisanych w latach 1944-1977, kalendarze biurowe z lat 1957-1967, odzwierciedlające publiczną i naukową działalność autora oraz dokumentacja prac Komitetu Redakcyjnego Biblioteki Klasyków Filozofii, któremu Kotarbiński przewodniczył.

Prezentując przechowywane w naszej Bibliotece zbiory specjalne, nie sposób nie wspomnieć o księgozbiorze filozoficznym Stanisława Ignacego Witkiewicza (1885-1939), ozdobionym słynnymi marginaliami. Na marginesach książek filozoficznych, studiowanych w latach trzydziestych przez Witkacego, znaleźć można interesujące i nierzadko dowcipne komentarze oraz ilustracje tego skłonnego do ironii, a przy tym niezwykle wnikliwego krytyka. Stanowią one cenny dokument poszukiwań intelektualnych Witkacego z okresu, w którym zajmował się nie tylko sztuką i literaturą, ale tworzył również swoje główne dzieła filozoficzne.

Marginalia Stanisława Ignacego Witkiewicza, jakie zachowały się na stronach ponad trzydziestu książek znajdujących się w zbiorach archiwalnych Biblioteki, stały się motywem przewodnim wystawy pt. Stanisław Ignacy Witkiewicz. Marginalia filozoficzne. W dniach 20.01.2004 – 22.02.2004 w Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie wystawiono komputerowo powiększone wybrane strony z marginaliami Witkiewicza, które sąsiadowały z jego kompozycjami malarskimi i rysunkowymi, portretami i fotografiami. Wystawa obejmowała również zachowane partytury i dokonane współcześnie nagrania utworów muzycznych Witkacego. Pokazano na niej oczywiście także oryginalne książki z marginaliami ze zbiorów Biblioteki. Wystawie towarzyszył obszerny katalog, zawierający publikowane po raz pierwszy reprodukcje stron z marginaliami Witkacego.

Marginalia filozoficzne Witkacego cieszą się niesłabnącym zainteresowaniem badaczy, którzy często zwracają się do dyrekcji Biblioteki z prośbą o ich udostępnienie w celach naukowo-badawczych.

W archiwach Biblioteki znaleźć można zbiory unikatowe i niezwykłe, a wciąż mało znane historykom nauki polskiej. Połączone Biblioteki, jako jedyna instytucja na świecie, są w posiadaniu dzienników pisanych przez Stanisława Ossowskiego (1897-1963) od lat dzieciństwa niemal do samej śmierci. Zachowała się również korespondencja, jaką od chwili poznania prowadził ze swoją przyszłą żoną – Marią (1896-1974). Ta tzw. korespondencja intymna stanowi  piękny i rzadko spotykany zapis uczucia rodzącego się między dwojgiem wielkich polskich uczonych. Zbiory te mają  tym bardziej wyjątkowy charakter, że po śmierci męża Maria Ossowska zaczęła stopniowo niszczyć wszystkie dokumenty z nim związane. Jej przyjaciołom cudem wówczas udało się ocalić je od niechybnego unicestwienia. Zostały opracowane zaledwie dwukrotnie: najpierw w dużej prezentacji: Intymny portret uczonych: korespondencja Marii i Stanisława Ossowskich, opracowanej przez Elżbietę Neyman (Warszawa, Wydawnictwo „Sic!”, 2002 – jej nakład jest już dawno wyczerpany), a następnie w książce Maria Ossowska (1896-1974) w świetle nieznanych źródeł archiwalnych, wydanej w roku 2011 nakładem Oficyny Wydawniczej Uniwersytetu Zielonogórskiego.

Kolejnym niezwykłym fragmentem zbiorów specjalnych Połączonych Bibliotek jest spuścizna rękopiśmienna Mieczysława Wallisa (1895-1975). Ten wybitny polski filozof i historyk sztuki, profesor Uniwersytetu Łódzkiego oraz wykładowca uczelni artystycznych (teatralnej i filmowej), zostawił po sobie ponad 900 publikacji z zakresu filozofii, estetyki, semiotyki, teorii sztuki oraz krytyki artystycznej. Do niedawna zdawało się, że Elżbieta Grabska-Wallis (synowa), przekazała Bibliotece wyłącznie materiały powojenne. Sądzono, że w powstaniu warszawskim zniszczeniu uległ cały jego wcześniejszy dorobek, m.in. dzienniki, rękopisy prac (wszystkie materiały przygotowywane do publikacji Autoportretu), rysunki, obrazy, książki itd. Tymczasem okazało się, że wiele z tych bezcennych materiałów jednak ocalało, przez wiele lat tkwiąc w zapomnieniu w bibliotecznych szafach. Dzięki temu odkryciu świat nauki polskiej ma okazję poznać dzienniki Mieczysława Wallisa, pisane od wczesnych lat dzieciństwa, dotychczas uznawane za bezpowrotnie stracone. Ostatnie ich karty to prawdziwie wstrząsający zapis wewnętrznej walki i braku zgody na bezsilność wobec powoli gasnącego życia. Spuścizna ta stała się przedmiotem serii artykułów autorstwa Joanny Zegzuły-Nowak, również z Uniwersytetu Zielonogórskiego.

Ważnym uzupełnieniem naszych zbiorów piśmienniczych są unikatowe nagrania dźwiękowe. Gromadzone w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ubiegłego wieku taśmy magnetofonowe zawierają m. in. zapis wykładów publicznych, wygłaszanych w latach 1974-1977 przez Władysława Tatarkiewicza (1886-1980), wśród których najważniejsze miejsce zajmuje cykl pięciu wykładów pt. Nowa filozofia i echa dawnej, poświęcony historycznym źródłom takich kierunków filozoficznych, jak egzystencjalizm czy neopozytywizm. Najstarsze nagrania (1966) zawierają prelekcję Tadeusza Kotarbińskiego pt. Myślenie jako postać działania oraz zapis konferencji z okazji jubileuszu pięćdziesięciolecia pracy twórczej Marii Ossowskiej. Badaczy polskiej myśli socjologicznej zainteresuje też z pewnością cykl wykładów Jana Szczepańskiego (1913-2004), poświęcony społecznym problemom konsumpcji.

Zbiory specjalne Połączonych Bibliotek regularnie powiększają się o nowe nabytki. W ostatnim czasie wzbogaciły się np. o księgozbiór i archiwum odziedziczone po prof. Barbarze Skardze (1919-2009). Dzięki udziałowi w grancie „Warszawska Szkoła Historyków Idei”, Biblioteka otrzymała środki na jego inwentaryzację i opracowanie formalne. W archiwum znaleźć można oryginalne maszynopisy książek, rękopiśmienne notatki do publikacji własnych i zbiorowych, wywiady, artykuły publikowane zarówno we własnych książkach, jak i pracach zbiorowych oraz współwydanych. Są teksty autorstwa współpracujących z nią osób i artykuły podarowane z różnych okazji, prace magistrantów i doktorantów, które recenzowała lub promowała oraz bogata korespondencja naukowa z różnych lat, a także skrypty do wykładów z historii filozofii i pakiet dokumentów, przygotowanych w toku starań o tytuł profesora. Całkowicie unikatowy zbiór stanowią zdobyte przez Barbarę Skargę nagrody i wyróżnienia oraz tytuły doktora honoris causa. Uzupełniają go liczne listy gratulacyjne, zarówno od władz najważniejszych uczelni i ośrodków naukowych w kraju, jak i od czołowych przedstawicieli współczesnej polskiej myśli filozoficznej i socjologicznej. Bogatą dokumentacją zaowocowała również współpraca Barbary Skargi z ośrodkami naukowymi we Francji. Kilkanaście tysięcy kart, w niezwykle skrupulatny sposób dokumentujących przebieg niemal pół wieku naukowej kariery Barbary Skargi, poczynając od obrony pracy magisterskiej, a potem doktorskiej, do ostatnich wydanych drukiem publikacji jej autorstwa, oczekuje obecnie na zdigitalizowanie i udostępnienie online.

W archiwach Połączonych Bibliotek na inwentaryzację, opracowanie formalne i rzeczowe, odpowiednie zabezpieczenie oryginałów i wykonanie kopii cyfrowych czeka jeszcze wiele  innych niezwykle cennych materiałów, stanowiących ważny składnik polskiego dziedzictwa narodowego. Wśród nich archiwalia socjolog Antoniny Kłoskowskiej (1919-2001), filozofa Zdzisława Augustynka (1925-2001), mediewisty i historyka filozofii Jerzego B. Korolca (1933-2000), socjologa Jakuba Karpińskiego (1940-2003), spuścizna rękopiśmienna Andrzeja Malewskiego (1929-1963) i filozofa Sergiusza Hessena (1887-1950). List intencyjny, który  w 2012 roku Biblioteka podpisała z Tamarą Kołakowską, żoną Leszka Kołakowskiego (1927-2009), zakłada przekazanie jego księgozbioru podręcznego, czyli kolejnego skarbu, który niezwykle wzbogaci nasze unikatowe zbiory.