Materiały rękopiśmienne Heleny Słoniewskiej

Helena Słoniewska, obok Izydory Dąmbskiej i Danieli Gromskiej, była jedną z tych wychowanek i późniejszych asystentek Kazimierza Twardowskiego, którym udało się zdobyć  zasłużoną pozycję w świecie nauki. Z powodzeniem realizowała przekonanie swojego mistrza zarówno o konieczności uniwersyteckiego kształcenia kobiet, jak też o potrzebie równorzędnego traktowania ich w środowisku naukowym.

Na próżno jednak szukać bogatego dorobku piśmienniczego Słoniewskiej, porównywalnego do pozostałych wychowanków założyciela Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Publikowała niewiele, większą wagę przywiązując do działalności edukacyjnej, organizacyjnej i popularyzatorskiej.

Pamięć o Helenie Słoniewskiej ma jednak szansę przetrwać za sprawą przechowywanych w Połączonych Bibliotekach WFiS UW, IFiS PAN i PTF materiałów, które gromadziła z myślą o wydaniu obszernej monografii poświęconej Twardowskiemu.

Tak o swoich planach pisała do Tadeusza Czeżowskiego w liście z 10 stycznia 1971 roku:

„Chcę napisać coś w rodzaju studium osobowości Profesora Twardowskiego, po prostu Jego charakterystykę, różniącą się może od wielu napisanych już fragmentów Jego charakterystyk tym, że byłaby ona uzasadniona tym, co robił, co zdziałał i jak działał, co pisał i mówił. Na razie wciąż tkwię przy czytaniu zapisków w dzienniku. Często na krócej lub dłużej robotę przerywam, więc jest mało wydajna. Mam też wątpliwości, czy nie porywam się z motyką na słońce. Chciałabym więc spróbować popracować systematycznie i temu tylko czas poświęcić poza zleconymi wykładami”[1]

Prace przygotowawcze do wspomnianej monografii, podjęte przez Słoniewską pod koniec lat sześćdziesiątych, obejmowały nie tylko wypisy z nieznanego wówczas jeszcze „Dziennika” Kazimierza Twardowskiego, ale także z jego drukowanych i niepublikowanych prac oraz obszernej korespondencji. Wśród zgromadzonych materiałów znalazły się m.in. liczne prace Słoniewskiej poświęcone profesorowi, zbiór jego myśli i spostrzeżeń (również o sobie),  protokół z wrocławskiego posiedzenia byłych uczniów Twardowskiego z 1952 roku, w którym poświadcza się postawę Mistrza w ostatnich chwilach jego życia oraz dokumenty z posiedzenia Komitetu Wydawniczego pism Kazimierza Twardowskiego z 1959 roku.

Helenie Słoniewskiej nigdy jednak nie udało się ukończyć tego potężnego dzieła. Gromadzone przez nią z wielkim poświęceniem materiały przez lata były uważane za zaginione.

Niemal półtora tysiąca rękopisów, maszynopisów, druków i unikatowych fotografii złożonych w Połączonych Bibliotekach, to wyjątkowy zapis historii i wieloletnich prac Heleny Słoniewskiej nad monografią prof. Twardowskiego. Zasób archiwalny został zabezpieczony, rozpoczęły się prace nad uporządkowaniem i opracowaniem materiałów.

Łukasz Ratajczak
Dział Zbiorów Specjalnych

[1] Archiwum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Korespondencja Tadeusza Czeżowskiego